على اصغر شميم
616
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
در رد يا قبول پيشنهادهايى كه از آن پس براى بهرهبردارى از نفت شمال مىرسيد ، كاملا باز گذاشت تا دولت بتواند آزادانه با هر شركتى كه شرايط مساعد و مورد قبول به ايران بدهد ، قرارداد نفت را امضا كند . پس از تصويب اصلاحيهى فوق الذكر ، همانطور كه انتظار مىرفت رقابت شديد بين كمپانىهاى نفتى آمريكا بر سر نفت شمال ايران آغاز گرديد و پس از آنكه در ذيحجهى سال 1340 قمرى ( اوت 1922 ميلادى ) كمپانى نفت سينكلر « 1 » نمايندهاى به تهران فرستاد و پيشنهادهايى براى تحصيل امتياز نفت شمال به دولت داد ، بنا به نوشتهى مصطفى فاتح در كتاب « پنجاه سال نفت ايران » كشمكش عجيبى بين طرفداران استاندارد اويل و سينكلر شروع شد . هواداران استاندارد اويل را شركت نفت انگليس و طرفداران سينكلر را تا حدى سفارت شوروى پشتيبانى مىكردند ، وعدههاى زيادى هم به وكيلان و وزيران و متصديان امور داده مىشد ، مطبوعات و عناصر سودجوى بيگانهپرست نيز بيكار ننشسته ، هر دسته سنگى يكى از دو كمپانى را به سينه مىزدند تا به نان و نوايى برسند . سينكلر طى سفر قبلى خود به شوروى موفق شده بود كه زمينهى قراردادى را با دولت شوروى براى بهرهبردارى از منابع نفتى و ادارهى صنايع نفت آن كشور فراهم سازد و چون سينكلر با هاردينگ « 2 » رئيسجمهورى آن عصر آمريكا دوست بود ، اميدوارى زيادى داشت كه دولت آمريكا را به شناختن رسمى رژيم شوروى وادار و پشتيبانى جدى شوروى را براى كسب امتياز استخراج نفت شمال ايران جلب كند ، اما هاردينگ در همان روزها درگذشت و سينكلر از كمك او بىنصيب ماند و چون اندكى بعد سينكلر به سبب معاملهى نفتى نامشروع با وزير كشور آمريكا تحت تعقيب قرار گرفت و محكوم به پرداخت غرامت و زندان شد ، دولت شوروى نيز قرارداد خود را با او لغو كرد . اما مجلس شوراى ملى در ميان تشنجات شديد سياسى كه از كشمكش طرفداران سردار سپه و مخالفين او در محافل سياسى و مطبوعاتى و عرصهى پارلمانى بروز كرده بود ، قانونى تصويب كرد كه حاوى شرايط اساسى اعطاى امتياز نفت شمال به يك شركت معتبر و مستقل آمريكايى و از آن جمله پرداخت ده ميليون دلار وام از طرف بانكهاى معروف آمريكا به دولت ايران و حوزهى امتياز محدود بود به خراسان و آذربايجان و دو ايالت از سه ايالت شمالى گيلان و مازندران و گرگان . شرايط مندرج در قانون سابق و اصلاحيهى آن در قانون جديد گنجانده شده بود و دولت توانست طبق قانون جديد قراردادى با نمايندگان سينكلر منعقد سازد ( آذرماه
--> ( 1 ) - SincLair Oil company ( 2 ) - W . C . Harding